Oddajemy w ręce czytelnika książkę, która odzwierciedla zainteresowanie, jakie w ostatnich latach budzi w Polsce fenomen kolekcjonerstwa. Tytułem przykładu wymienić można chociażby tylko konferencje naukowe „Sztuka niedawna. Kolekcja w muzeum” (Łódź 2012), „Kolekcjonerstwo na ziemiach polskich w XIX wieku” (Poznań 2012), „Przedmioty, obrazy, idee…Źródła i konteksty muzealnictwa w kulturze Oświecenia” (Warszawa 2014), a także wystawy muzealne, a wśród nich m.in. „Swingujący Londyn” (Mu- zeum Sztuki w Łodzi 2007), „Zapisy przemian. Sztuka polska ze zbiorów Krzysztofa Musiała” (Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Muzeum Książąt Pomorskich w Szczecinie, Zachęta Narodowa Galeria Sztuki w Warszawie, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Narodowe w Poznaniu 2007– 2008), „Kolekcja. Dwadzieścia lat Galerii Starmach” (Muzeum Narodowe w Krakowie 2009), „Dada impuls. Kolekcja Egidio Marzony” (Muzeum Sztuki w Łodzi 2015). Publikacja nasza stanowi rezultat konferencji „Kolekcjoner- stwo polskie XX i XXI wieku” zorganizowanej przez Wydział Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika i Centrum Sztuki Współczesnej „Znaki Czasu” w Toruniu (21–22.11.2014). Dzięki tym dwóm instytucjom wytworzyłsię tu poważny ośrodek badań naukowych i artystycznych analiz dotyczą- cych kolekcji i jej twórcy. Im właśnie dedykowany był pierwszy okres działal- ności CSW. Zainaugurowały ją w 2008 roku wystawy „Kwiaty naszego życia” (własna) i „Jak się rzeczy mają…” (ze zbiorów fundacji Thyssen-Bornemisza Art Contemporary Franceski von Habsburg) oraz zorganizowane wspólnie z Uniwersytetem międzynarodowe kolokwium „Nowoczesność kolekcji”; potem na kolejnych wystawach prezentowane były zbiory Daros Latino- americana Collection (2009), Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy (2009), Muzeum Sztuki Współczesnej w Antwerpii (2010), UniCredit (2012), Galerii Wymiany Józefa Robakowskiego (2012), Sandredo Re Rebaudengo (2013).
Dwudziesty wiek rozpoczął się zanim jeszcze zakończył się wiek dzie- więtnasty, nazwany przez historyków długim, a zakończył zanim jesz- cze rozpoczął się ten kolejny. Trwał więc znacznie krócej niż stulecie, bo właściwie tylko od Wielkiej Wojny 1914–1918, która brutalnie przerwa-ła europejską la belle époque do upadku żelaznej kurtyny w 1989 ro- ku. Dla Europy była to jednak trudna epoka i wcale nie łatwiejsza dla Polski, chociaż u jej zarania odzyskała ona niepodległy byt, ale wkrótce potem znów go straciła i znów odzyskała w nader okrojonej postaci… Oddziałało to znacząco na rozwój kultury, a w tym i kolekcjonerstwa, które zaledwie zyskało możliwość wyzwolenia się z rozbiorowych obciążeń, to zostało cał- kiem nieledwie zniszczone najpierw przez wojnę, potem stalinowski reżim, a potem mozolnie odradzało się, funkcjonując w dziwacznych warunkach, albo na marginesie prawa, albo za granicą. Prawdziwa szansa otworzyła się dlań dopiero po 1989 roku i chyba – nie bez trudności – została dobrze wykorzystana, biorąc pod uwagę, że sztuka i jej kolekcjonowanie nigdy nie miały w naszej kulturze zbyt mocnej tradycji. O kolekcjonerstwie polskim XX wieku paradoksalnie wiemy może nawet mniej niż o innych, bardziej oddalonych jego epokach. Stąd pomysł aby, w ramach dość wyraźnych ostatnio w humanistyce tendencji, zorganizować konferencję naukowąpoświęconą tej problematyce. Z zaprezentowanego szerokiego spektrum zagadnień wyłoniła się ogólna konkluzja, wskazująca na niezmienną od po- nad stu lat fascynację polskich zbieraczy rodzimą sztuką. Kwestie związane ze współczesnym kolekcjonerstwem poruszane zostały podczas dyskusji panelowej prowadzonej przez Agnieszkę Kluczewską-Wójcik i Tomasza F. de Rosseta, w której uczestniczyli kolekcjonerzy Krzysztof Musiał i An- drzej Lubawy, marszand i kolekcjoner Marek Mielniczuk, historyk sztuki Ar- tur Winiarski, kustosz prywatnego muzeum Willa la Fleur w Konstancinie- Jeziornej, profesor Wojciech Kowalski, ekspert w dziedzinie rewindykacji i ochrony dóbr dziedzictwa kulturowego oraz publicysta Janusz Miliszkie- wicz, współpracownik „Rzeczpospolitej” i „Parkietu”, znawca najnowszego kolekcjonerstwa.
Podsumowująca konferencję publikacja, która jako dzieło zbiorowe nie ma ściśle systematycznej struktury, dobrze oddaje złożoność tego feno- menu jakim było kolekcjonerstwo polskie minionego wieku: z jednej strony silnie zakorzenione w tradycji, z drugiej zaś – szukające drogi ku współ- czesności. Rozpoczynają ją teksty, w których Agnieszka Kluczewska-Wój- cik i Kamila Kłudkiewicz zastanawiają się nad tradycją. W pierwszym przy- padku jest to analiza funkcjonowania kolekcji i kolekcjonera we wkraczają- cej w XX wiek kulturze polskiej, w muzealnictwie, badaniach naukowych, piśmiennictwie, języku, a wreszcie jego stereotypowy obraz utrwalony w masowej wyobraźni (Kolekcjoner polski u progu nowoczesności – szkic
do portretu); w drugim – refleksja nad preferencjami artystycznymi kolek- cjonera wielkopolskiego w dwudziestoleciu międzywojennym, w których można dostrzec wyraźne promowanie modernizmu i sztuki Młodej Polski na jeden z najistotniejszych elementów narodowego kanonu estetyczne- go (Bardzo długie trwanie…). Kolejne rozdziały mówią o relacjach między kolekcjonerami a muzeum oraz o rozwoju kolekcji muzealnych. Barbara Chojnacka omawia kształtowanie się zbiorów Muzeum Okręgowego im. Le- ona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy (Kolekcja polskiej sztuki współczes- nej w Muzeum Okręgowym im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy), Agnieszka Salamon-Radecka pisze o współtworzeniu wystaw w Muzeum Wielkopolskim przez prywatnych zbieraczy (Poznańscy kolekcjonerzy grafiki w dwudziestoleciu międzywojennym i ich zbiory), Paulina Kurc-Maj sygnalizuje ich wkład w historię Muzeum Sztuki w Łodzi (Rola inicjatyw i kolekcji prywatnych w muzealnictwie polskim na przykładzie polityki bu- dowania zbiorów w Muzeum Sztuki w Łodzi w latach międzywojennych i bezpośrednio powojennych XX wieku). Ewa Bobrowska porusza problem powojennej kultury polskiej w Paryżu, przedstawiając emigracyjne kolekcje w instytucjonalnym otoczeniu stowarzyszeń artystycznych, galerii, muzeów (Polska sztuka w Paryżu w II połowie XX w. i jej wsparcie instytucjonalne: zbiory, galerie…); Małgorzata Baka-Theis zaś zajmuje się istotnym a nie dość jeszcze znanym aspektem kolekcjonerstwa polskiego, jakim są zbiory artefaktów afrykańskich (Polskie kolekcje sztuki afrykańskiej).
Następna część publikacji poświęcona jest indywidualnym kolekcjone- rom. Joanna Gojżewska pisze o pochodzącej z Krakowa współtwórczyni ame- rykańskiego przemysłu kosmetycznego Helenie Rubinstein, która wykorzy- stała swoją kolekcję do kształtowania wizerunku nowoczesnej kobiety (Sztu- ka nowoczesna i reklama w działalności Heleny Rubinstein); Milena Woź- niak-Koch przybliżyła interesującą działalność Bronisława Krystalla, jed- nego z niewielu zbieraczy polskich zainteresowanych rzeźbą (Bronisław Krystall: warszawskie kolekcjonerstwo początku XX wieku), Anna Kro- plewska-Gajewska analizuje wizję sztuki polskiej, jaką współczesny ama- tor Antoni Michalak buduje za pomocą swojego zbioru malarstwa, grafiki i rysunku (Od Andrzeja Wróblewskiego do Włodzimierza Pawlaka: kolekcja Pakoska w 2014 roku). W czasach PRL kolekcje prywatne tworzone były niemal „w podziemiu”, czasem na granicy obowiązującego prawa, jeszcze
11
12
inne powstawały jako wynik działań indywidualnych na rzecz państwowych instytucji, jak kolekcja sztuki współczesnej zgromadzona przez BożenęKowalską dla Muzeum Okręgowego w Chełmie Lubelskim (Galeria 72’). Do tej kategorii zaliczyć można omawiany przez Annę Saciuk-Gąsowskąprzypadek swego rodzaju prezentu jubileuszowego: kolekcji dzieł sztuki, jaką otrzymał dla Muzeum Sztuki w Łodzi jego wieloletni dyrektor Ryszard Stanisławski (Kolekcja sztuki nowoczesnej z okazji pewnego jubileuszu). Aldona Tołysz pisze o kolekcjach wyłaniających się z magmy dzieł i przed- miotów przypadkowych, jakie zgromadziły plenery w Osiekach i wystawy Galerii EL w Elblągu, a także o podobnej w charakterze, choć prowadzonej w nowej już sytuacji politycznej, działalności Fundacji Bęc Zmiana w War- szawie (Kolekcje nie-świadome), Julianna Makiłła-Polak natomiast o nie- jasnościach prawnych sytuacji prywatnego kolekcjonera w czasach Polski Ludowej (Przypadek Antoniego M.).
W dalszych rozdziałach pojawiły się kwestie, dotyczące obecnej sytu- acji polskich zbiorów. Wojciech Kowalski omawia status prawny kolekcji i kolekcjonerstwa w Polsce (Dawne i współczesne uwarunkowania prawne kolekcjonerstwa w Polsce), Janusz Miliszkiewicz zaś z pozycji długoletniego, wnikliwego obserwatora polskiego rynku sztuki wskazuje nowe obszary ba- dawcze, nie mieszczące się w tradycyjnie rozumianej historii kolekcji. (Pro- pozycja interdyscyplinarnych badań historii prywatnego kolekcjonerstwa i rynku kolekcjonerskiego). Bardzo istotna jest wypowiedź Ryszarda Kruka, który jako jedyny nie koncentruje się na problematyce kolekcji artystycznej, zwracając uwagę na inne nader rozległe pola zainteresowań wymagające specjalnego i fachowego postępowania dla właściwej organizacji, ekspozycji i opracowania zbiorów (Czy doświadczenia XX wieku spowodują, że kolek- cjonerstwo XXI wieku dopracuje się lepszych form współpracy z nauką i po- prawy stanu upowszechniana kolekcjonerskiego dorobku. Punkt widzenia kolekcjonera). Maria Sołtysiak przypomniała pioniera polskich badań nad kolekcjonerstwem profesora Andrzeja Ryszkiewicza i jego niezrealizowany projekt: katalog kolekcjonerów (O „Katalogu kolekcjonerów polskich XIX i XX wieku” autorstwa Profesora Andrzeja Ryszkiewicza). Książkę zamyka arty- kuł Tomasza F. de Rosseta, będący próbą syntetycznego ujęcia dwudzie- stowiecznej historii polskich kolekcji (O polskich kolekcjach artystycznych XX wieku).
Niniejsza publikacja nie mogłaby ukazać się bez wsparcia Narodowe- go Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów, a szczególnie życzliwości jego Dyrektora, doktora habilitowanego Piotra Majewskiego oraz odpowie- dzialnej za koordynację projektu pani Joanny Grzonkowskiej. Szczególne podziękowania należą się również uczestnikom konferencji i autorom za- mieszczonych w książce artykułów, którzy zechcieli podzielić się swoją czę- sto specjalistyczną wiedzą.